Ochrona odgromowa budynków to niezwykle ważny element wpływający na wzrost poziomu bezpieczeństwa przebywających w obiektach ludzi oraz konstrukcji budynku. Aby piorunochron mógł odpowiednio pełnić swoją funkcję, powinien zostać zaprojektowany zgodnie z obowiązującymi normami oraz sztuką inżynierską. W efekcie profesjonalny wykonawca będzie mógł dokonać prawidłowego montażu urządzenia piorunochronnego. Dlatego niniejszy artykuł przedstawia najważniejsze metody projektowania stref ochronnych zwodów odgromowych, omawia kwestię analizy ryzyka oraz odpowiada na najważniejsze pytania pojawiające się na etapie opracowania projektu.
Spis treści
1. System odgromowy – podstawa bezpieczeństwa budynku
2. Czym są zwody odgromowe i jakie pełnią funkcje?
3. Metody projektowania stref ochronnych zwodów odgromowych
3.3. Metoda siatki zwodów
4. Co wpływa na wybór metody projektowania zwodów?
5. Typowe błędy przy projektowaniu zwodów
6. Dlaczego projekt powinien wykonywać projektant z uprawnieniami?
7. Podsumowanie
8. [FAQ] AN-KOM odpowiada na pytania klientów nt. wyboru metody projektowania zwodów odgromowych
System odgromowy – podstawa bezpieczeństwa budynku
Burze oraz towarzyszące im wyładowania atmosferyczne w postaci piorunów niosą ze sobą wysokie zagrożenie dla ludzkiego życia oraz stanu technicznego obiektu budowlanego. Niejednokrotnie zdarzało się, że uderzenie pioruna w niezabezpieczony odgromowo budynek doprowadzało do poważnego uszczerbku na zdrowiu osób w nim przebywających, jak również uszkodzenia konstrukcji budynku i jego wyposażenia czy nawet całkowitego zniszczenia wskutek wybuchu pożaru. W związku z tym, zadaniem dobrze zaprojektowanego i wykonanego urządzenia piorunochronnego jest uniknięcie takich sytuacji.
Urządzenie odgromowe umożliwia kontrolowany przepływ energii prądu piorunowego od zwodu przez przewód odprowadzający do uziomu, aby następnie bezpiecznie rozproszyć ją w ziemi. Warto podkreślić, że prawidłowe rozmieszczenie zwodów ma kluczowe znaczenie, ponieważ zwody to elementy systemu, które jako pierwsze mają kontakt z energią prądu piorunowego. Rozmieszczenie zwodów jest uwarunkowane m.in. wynikiem analizy ryzyka, rodzaju i kubatury chronionego obiektu oraz klasą LPS. Co więcej, projektowanie stref ochronnych zwodów musi być zgodne z normą PN-EN 62305, która bardzo szczegółowo określa parametry techniczne, na których bazuje projektant, opracowując projekt systemu odgromowego.
Czym są zwody odgromowe i jakie pełnią funkcje?
Zwody są podstawową i niezbędną składową każdej instalacji piorunochronnej, ponieważ jako pierwsze przechwytują i jednocześnie przekazują energię prądu piorunowego do przewodów odprowadzających, a dalej do uziomu i gruntu. Zwody najczęściej definiuje się jako metalowe elementy systemu odgromowego montowane na połaci dachowej w postaci pionowej (maszty, iglice) albo poziomej (linki i druty tworzące tzw. oczka i siatkę). Tak pojmowane zwody nazywa się zwodami sztucznymi. Oprócz wspomnianych klasycznych zwodów sztucznych wyróżnia się też zwody naturalne, na które składają się: metalowe pokrycie i elementy konstrukcji dachu, elementy żelbetowe oraz metalowe elementy dachów i ścian wystające poza obrys budynku – oczywiście podobnie jak zwody sztuczne, również muszą spełniać wymagania normy PN-EN 62305.
Dzięki zwodom, przewodom i uziomowi (połączonym specjalistycznymi złączami) energia prądu piorunowego zostaje przekazana w sposób kontrolowany, a tym samym bezpieczny do ziemi. A tam ulega trwałemu rozproszeniu, nie stanowiąc już zagrożenia dla budynku oraz ludzi w nim przebywających.
Metody projektowania stref ochronnych zwodów odgromowych
Ogólne zasady dobrego projektu instalacji odgromowej zostały opisane w jednym z artykułów dostępnych w bazie wiedzy, natomiast tym razem szczególna uwaga zostanie skierowana na metody projektowania zwodów. Jest to jedna z fundamentalnych kwestii, która rzutuje na kolejne etapy realizacji systemu odgromowego, dlatego warto ocenić użyteczność każdej metody w zależności od uwarunkowań technicznych obiektu budowlanego.
Należy również przypomnieć, że kluczowe wytyczne odnośnie metod projektowania zwodów określa norma PN-EN 62305, wymieniając:
- metodę toczącej się kuli,
- metodę kąta ochronnego,
- metodę siatki zwodów.
Każda z nich różni się sposobem wymiarowania oraz ma swoje zalety i ograniczenia, dlatego warto wiedzieć, która będzie odpowiednia dla instalacji odgromowej w domu jednorodzinnym, obiekcie przemysłowym czy budowli o nietypowych rozwiązaniach architektonicznych. Co ważne, praktyka projektowa pokazuje, że wspomniane metody mogą być stosowane łącznie, szczególnie gdy geometria obiektu tego wymaga, ewentualnie zachodzi konieczność ochrony urządzeń na dachu.
Metoda toczącej się kuli
Metoda toczącej się kuli znajduje zastosowanie w przypadku zwodów pionowych montowanych na obiektach skomplikowanych geometrycznie, często o dużej powierzchni i kubaturze oraz dachach wielospadowych, a także w przypadku masztów, wież i kominów. Co istotne, doskonale sprawdzi się przy ochronie odgromowej systemów fotowoltaicznych (PV) oraz urządzeń dachowych będących częścią instalacji grzewczych, wentylacyjnych czy klimatyzacyjnych.
Każda klasa LPS (I-IV) posiada przyporządkowaną wartość promienia kuli oznaczanego jako r. Wówczas projektant dokonuje takiego zwymiarowania rozmieszczenia zwodów, aby abstrakcyjna, przetaczająca się w otoczeniu budynku kula (o promieniu dopasowanym do klasy ochrony) miała punkty styczne jedynie ze zwodami – nie może mieć kontaktu z żadnym elementem konstrukcji obiektu. Z kolei strefę ochronną LPZ 0B wytycza się pod przetaczającą się kulą.
Wyznaczenie promienia wspomnianej kuli należy wykonać, bazując na najniższej spodziewanej wartości prądu pioruna, ponieważ im mniejszy promień kuli, tym ochrona odgromowa jest skuteczniejsza. Co ważne, długość promienia jest uzależniona od przyjętego standardu ochrony, a więc klasy LPS. Wartości te przedstawiają się następująco:
- klasa LPS I – 20 m,
- klasa LPS II – 30 m,
- klasa LPS III – 45 m,
- klasa LPS IV – 60 m.
Metoda kąta ochronnego
Wyznaczenie strefy ochronnej zwodów LPZ 0B polega na ustaleniu wartości kąta ochronnego α (°), który jest uzależniony od wysokości zwodu H (m) względem płaszczyzny odniesienia i klasy LPS (I-IV). Zastosowanie metody kąta ochronnego pozwala utworzyć strefę ochronną zwodu pionowego w postaci stożka, którego wierzchołek znajduje się na osi zwodu. Co ważne, strefa ochronna LPZ 0B zostaje zwymiarowana na podstawie wartości kąta ochronnego α (°), który jest równy połowie kąta wierzchołkowego stożka oraz dostosowany do klasy urządzenia piorunochronnego, zależnie od poziomu wymaganej ochrony odgromowej, tj. klasy LPS (I-IV).
Należy pamiętać, że główną wadą projektowania wg metody kąta ochronnego dla budynków jednorodzinnych jest ograniczenie maksymalnej wysokości H do wyznaczonych wartości odpowiadającym promieniowi toczącej się kuli, tj. 20 m, 30 m, 45 m lub 60 m.
Metoda siatki zwodów
To kolejny sposób na zaprojektowanie strefy ochronnej zwodów, który znajduje zastosowanie jako układ zwodów poziomych. W żargonie elektrotechnicznym metoda siatki zwodów funkcjonuje też pod nazwą metody oczkowej. Dzięki niej projektant może zadbać o bezpieczeństwo odgromowe w obiektach budowlanych, szczególnie z płaskim dachem. Metoda siatki zwodów pozwala pokryć całą chronioną powierzchnię dachową za pomocą montażu wielu tzw. oczek (złożonych z prostokątnych pól zwodów), tworzących specyficzną siatkę zwodów poziomych. Dzięki tak powstałej siatce, energia prądu piorunowego po kontakcie ze zwodem zostaje przekazana co najmniej dwiema drogami, przepływając przewodami odprowadzającymi aż do uziomu. Dodatkową zaletą tak zaprojektowanego układu jest fakt, że przewody są ułożone w taki sposób, aby zapewnić prądom piorunowym jak najkrótszą drogę między zwodem a uziomem. Co więcej, żaden z metalowych elementów nie może wystawać poza obszar chroniony LPZ 0B, który wchodzi w skład siatki zwodów.
Wracając do „oczek”, z których składa się siatka zwodów, należy wskazać, że ich powierzchnia jest zróżnicowana i zależy od klasy LPS chronionego obiektu. Wymiary oczek w ramach siatki zwodów poziomych wynoszą odpowiednio:
- LPS I – 5 x 5 m,
- LPS II – 10 x 10 m,
- LPS III – 15 x 15 m,
- LPS IV – 20 x 20 m.
Pamiętając o zachowaniu odstępów między przewodami odprowadzającymi, tak zaprojektowana i wykonana siatka zwodów poziomych stworzy obszar chroniony, który pozwoli na solidne zabezpieczenie odgromowe obiektu budowlanego
Co wpływa na wybór metody projektowania zwodów?
Projektant, opracowując projekt instalacji odgromowej, bierze pod uwagę szereg czynników mających bezpośredni wpływ na zastosowanie konkretnych rozwiązań. Dotyczy to przede wszystkim wyboru metody projektowania strefy ochronnej zwodów LPZ 0B, która jest newralgiczna dla zapewnienia bezpieczeństwa odgromowego budynku.
W praktyce oznacza to, że projektant musi w swoim projekcie uwzględnić kształt, kubaturę oraz wysokość obiektu budowlanego, jego docelową funkcję, a także rodzaj więźby dachowej. Ponadto, istotne znaczenie ma obecność różnego rodzaju urządzeń zamontowanych na dachu, niezależnie od tego, czy będą to elementy instalacji fotowoltaicznej, centrale wentylacyjno-klimatyzacyjne, drabiny, schody, barierki czy kominy.
Nieco innym aspektem uwzględnianym na etapie prac projektowych i wyboru metody projektowania zwodów jest dokonanie profesjonalnej analizy ryzyka w oparciu o wytyczne normy PN-EN 62305. Analiza polega na porównaniu obliczonej wartości ryzyka R z wartością ryzyka tolerowanego RT. Jeżeli poziom obliczonego ryzyka R będzie wyższy od wskaźnika RT, wówczas projektant musi opracować instalację odgromową adekwatną do poziomu i skali potencjalnego zagrożenia. Dzięki zastosowaniu urządzenia piorunochronnego, wartość ryzyka R zostaje zredukowana poniżej wartości ryzyka tolerowanego, co jest stanem pożądanym przez branżowe normy.
Warto dodać, że metoda projektowania strefy ochronnej zwodów jest determinowana także przez poszczególne klasy LPS, do których należy dany obiekt budowlany. Oznacza to, iż kolejne poziomy ochrony odgromowej dobiera się na podstawie zakresów potencjalnych wartości energii prądu pioruna – wymiarowanie LPS uwzględnia zarówno minimalne, jak i maksymalne (szczytowe) wartości towarzyszące wyładowaniu doziemnemu. Dodatkowo, klasa LPS wpływa nie tylko na wymiarowanie stref ochronnych zwodów, ale także na ustalenie odstępów między przewodami odprowadzającymi, odstępów separacyjnych czy minimalnych wymiarów uziomów.
Oczywiście nie można zapominać o wpływie warunków środowiskowych (otwarte przestrzenie na wzniesieniach, bezpośrednie sąsiedztwo zbiorników wodnych i pojedynczych drzew) na projektowanie zwodów. A te zależą przede wszystkim od lokalizacji geograficznej chronionego obiektu – dotyczy to szczególnie Polski południowej i wschodniej (obszary wyżynne, podgórskie i górskie). Poza tym, projektant powinien brać pod uwagę estetykę budynku (np. zabytki) oraz dostępne możliwości montażowe dachu i elementów konstrukcyjnych obiektu budowlanego.
Typowe błędy przy projektowaniu zwodów
Podczas opracowywania projektów elektrotechnicznych, podobnie jak w innych dziedzinach inżynierskich, zdarzają się pomyłki i błędy, przekładające się na nieprawidłowe funkcjonowanie systemu odgromowego. Potknięcia te obniżają jakość projektu, a w wybranych przypadkach skutkują zupełnie niepotrzebnym wzrostem ryzyka czy nawet brakiem ochrony piorunochronnej. Aby uniknąć podobnych pomyłek, należy przypomnieć o najczęstszych błędach pojawiających się przy projektowaniu stref ochronnych zwodów.
Branżowi eksperci podkreślają, że typowym błędem występującym w wielu projektach instalacji odgromowych jest brak ochrony dla urządzeń znajdujących się na dachu obiektu budowlanego. Dotyczy to zwłaszcza dużych obiektów, gdzie na dachu umieszcza się elementy instalacji HVAC oraz wszelkiego rodzaju poręcze, schody, szyny, czy blaszane zabezpieczenia. Ten sam problem odnosi się także do nieuwzględnienia w strefie ochronnej systemu fotowoltaicznego i jego komponentów. W momencie uderzenia pioruna w strefę pozbawioną ochrony, może dojść do zniszczenia modułów i instalacji elektrycznej, a w ekstremalnych przypadkach wybuchu pożaru systemu PV i budynku.
Innym popularnym błędem na etapie projektowania jest wytyczanie zbyt dużych odstępów między uchwytami oraz nieprawidłowych odstępów izolacyjnych. W pierwszym przypadku może dojść do uszkodzenia mechanicznego i przerwania ciągłości przewodzenia przewodów odprowadzających wskutek termicznej rozszerzalności materiału lub działania sił elektrodynamicznych podczas kontaktu z energią prądu piorunowego. W praktyce wykonawczej zaleca się, aby odstępy między uchwytami nie przekraczały 1 m, chyba że producent systemu dopuszcza inne wartości. Natomiast w drugiej sytuacji, gdy odstępy izolacyjne są zbyt małe, istnieje wysokie ryzyko przeskoku ładunku elektrycznego na wewnętrzną instalację elektryczną, elementy konstrukcyjne albo materiały łatwopalne.
Warto również wymienić błędne rozmieszczenie przewodów odprowadzających, które najczęściej oznacza brak zachowania minimalnych odstępów (wyznaczonych zgodnie z PN-EN 62306) od innych urządzeń i instalacji budynku. Ponadto, należy dodać niepotrzebne zginanie przewodów pod ostrymi kątami (iskrzenie) czy zbyt mała liczba przewodów (min. 2) i niesymetryczność układu (najlepiej po obwodzie), co może skutkować trudnościami z odprowadzeniem prądu piorunowego do uziomu. Dużym błędem (i groźnym w skutkach) jest rozmieszczanie przewodów odprowadzających w pobliżu drzwi i okien, ponieważ powoduje znaczny wzrost ryzyka przeskoku ładunku do wnętrza budynku, stwarzając bezpośrednie niebezpieczeństwo porażenia ludzi, uszkodzenia wewnętrznej instalacji elektrycznej czy pożaru. Jeśli przewód musi być poprowadzony w pobliżu okien lub drzwi, powinien zostać zabezpieczony izolacją wysokonapięciową.
Mieszanie materiałów metalowych w ramach instalacji odgromowej powinno być wykonywane z zachowaniem dużej ostrożności, ponieważ nie wszystkie konfiguracje zapewnią trwałość i bezpieczeństwo układu. Zdarza się, że projektanci nieświadomie proponują łączenie elementów instalacji odgromowej metalami, które są narażone na wystąpienie korozji kontaktowej (bimetalicznej), powodującej dynamiczną degradację i w konsekwencji przerwanie ciągłości przewodnictwa prądowego. Dlatego też najlepiej projektować połączenia bazujące na tym samym rodzaju metalu. Z kolei niedopuszczalne jest, aby łączyć miedź z aluminium czy stalą ocynkowaną. Dotyczy to zarówno zwodów, przewodów odprowadzających, uziomu, jak i złączy. Więcej na ten temat można przeczytać w tym artykule.
Dlaczego projekt powinien wykonywać projektant z uprawnieniami?
Projektowanie zwodów odgromowych powinno charakteryzować się pełnym profesjonalizmem i odpowiedzialnością techniczną, dlatego niezbędny do tego jest udział projektanta z uprawnieniami budowlanymi. Tylko zawodowy projektant bierze pełną odpowiedzialność za poprawność projektu oraz potrafi go wykonać zgodnie z normami – w tym przypadku normą PN-EN 62305 i ogólnymi przepisami prawa budowlanego.
Aktualny wpis do Izby Inżynierów Budownictwa oraz nadanie uprawnień budowlanych do projektowania w specjalności instalacyjnej w zakresie sieci, instalacji i urządzeń elektrycznych i energetycznych to wystarczające potwierdzenie posiadanej wiedzy technicznej oraz doświadczenia projektowego, które jest niezbędne do opracowania dobrego projektu systemu odgromowego.
Ponadto, uprawniony inżynier w ramach przygotowywanego projektu dokonuje rzetelnej analizy ryzyka w oparciu o wytyczne zawarte w aktualnych normach, dzięki czemu obiekt budowlany będzie mógł korzystać z najlepszej pod względem technicznym ochrony odgromowej. Projektant z uprawnieniami budowlanymi, na potrzeby opracowania planu urządzenia piorunochronnego, przeprowadza obliczenia inżynierskie, które służą nie tylko do oszacowania ryzyka, ale również są niezbędne do prawidłowego wykonania wymiarowania stref ochronnych zwodów.
Podsumowanie
Urządzenie piorunochronne wymaga od projektanta posiadania zaawansowanej wiedzy elektrotechnicznej (zdobytej w ramach uprawnień budowlanych), dzięki której wybierze odpowiednią metodę projektowania zwodów odgromowych. Proces projektowania instalacji odgromowej to przede wszystkim znajomość branżowych norm, które służą do wyznaczenia stref ochronnych obiektu budowlanego. Oznacza to, że skuteczność systemu odgromowego w dużej mierze zależy od profesjonalnego przygotowania projektu. Ponadto, dobór metody projektowania zwodów zawsze musi wynikać z przeprowadzenia rzetelnej analizy technicznej obejmującej m.in. kubaturę i funkcję budynku (w tym parametry dachu), analizę ryzyka, klasę LPS i obliczenia inżynierskie. W przypadku urządzenia piorunochronnego, wysoki poziom bezpieczeństwa wynika z opracowania prawidłowego projektu, zastosowania certyfikowanych komponentów i wysokiej jakości prac montażowych.
[FAQ] AN-KOM odpowiada na pytania klientów nt. wyboru metody projektowania zwodów odgromowych
Która metoda projektowania zwodów jest najskuteczniejsza?
Na bazie wieloletniego doświadczenia w branży odgromowej można stwierdzić, że metoda toczącej się kuli uchodzi za najbardziej wszechstronną i najdokładniejszą. Metoda ta opiera się na modelu elektromagnetycznym, w którym abstrakcyjna, o zadanym promieniu kula, tocząca się wokół budynku, umożliwia wyznaczenie stref ochronnych zwodów (LPZ 0B).
Przed dokonaniem wyboru metody projektant zawsze powinien uwzględnić indywidualne warunki danej inwestycji, zwracając uwagę m.in. na kształt, kubaturę i funkcję obiektu oraz poziom skomplikowania więźby dachowej i wynik analizy ryzyka. Dopiero wówczas zyskuje solidne podstawy uzasadniające wybór najskuteczniejszej metody projektowania zwodów.
Kiedy stosuje się metodę toczącej się kuli?
Przede wszystkim na etapie projektowania zwodów odgromowych dla budynków o niestandardowych rozwiązaniach architektonicznych, gdzie występuje skomplikowana, wielospadowa więźba dachowa. Jest to również metoda odpowiednia do projektowania ochrony różnego rodzaju budowli, czyli wież, masztów i kominów. Przy stosowaniu tej metody należy pamiętać o wykonaniu analizy ryzyka, doborze klasy LPS oraz wynikających z niej wartości prądu pioruna (minimalna i maksymalna). Ponadto, liczy się też uwzględnienie długości promienia kuli zależnej od klasy LPS (I-IV).
Czy instalacja fotowoltaiczna wymaga dodatkowych zwodów?
Obowiązkiem projektanta jest wyznaczenie stref ochronnych LPZ 0B dla całego obiektu włącznie z wszelkimi urządzeniami znajdującymi się na dachu budynku zarówno tych obejmujących instalacje z zakresu HVAC, jak i fotowoltaikę. W związku z tym, dodatkowe zwody zabezpieczające strefę modułów PV zwykle są niezbędne, zwłaszcza na dachach płaskich. Zgodnie z wymaganiami norm PN-HD 60364-7-712 oraz serią PN-EN 62305 system PV powinien być objęty odpowiednio zaprojektowanym układem uziemienia oraz połączeń wyrównawczych.
Od czego zależy wielkość siatki zwodów?
W metodzie projektowania zwodów przy pomocy siatki zwodów, wielkość oczek zależy od klasy LPS (I-IV), do której przynależy dany obiekt budowlany. Wymiary oczek w poszczególnych klasach LPS przedstawiają się następująco:
- klasa I – 5 x 5 m,
- klasa II – 10 x 10 m,
- klasa III – 15 x 15 m,
- klasa IV – 20 x 20 m.
Czy można łączyć różne metody projektowania zwodów?
Tak, zgodnie z normą PN-EN 62305 oraz sztuką inżynierską można łączyć różne metody w ramach jednej instalacji odgromowej. Warto mieć na uwadze, że muszą ku temu istnieć możliwości techniczne związane z typem i funkcją obiektu oraz rodzajem jego dachu. Łącząc różne metody projektowania stref ochronnych zwodów, należy pamiętać o zachowaniu wymaganych odstępów separacyjnych oraz unikaniu prowadzenia przewodów odprowadzających w pobliżu okien i drzwi.
Czy każdy dach wymaga zwodów pionowych?
Nie, ponieważ każdy rodzaj więźby dachowej oraz typ i funkcję budynku należy rozpatrywać indywidualnie, uwzględniając wymagania zawarte w branżowych normach. Praktyka wykonawcza dobitnie pokazuje, że zwody pionowe (maszty, iglice) najlepiej sprawdzają się na dachach płaskich o znacznej powierzchni, gdzie występuje duża liczba różnego rodzaju urządzeń należących do innych instalacji. Co więcej, taki typ zwodów będzie również odpowiedni na dachach wielospadowych o skomplikowanej geometrii, ponieważ zwody pionowe zamontowane na szczytach i wzdłuż kalenicy bardzo dobrze spełniają swoją rolę ochronną.
Jak dobrać klasę LPS dla budynku?
Jest to podstawowe zadanie projektanta, które wymaga znajomości norm oraz doświadczenia projektowego, również w terenie. Klasę LPS dla danego budynku dobiera się na podstawie rzetelnej analizy ryzyka, funkcji oraz kubatury obiektu budowlanego.
Warto tutaj ogólnie przypomnieć, które typy obiektów mogą zostać uwzględnione w poszczególnych klasach LPS. Poniższe przykłady mają charakter wyłącznie orientacyjny:
- klasa I – obiekty bardzo wysokiego ryzyka – strategiczne zakłady przemysłowe i petrochemiczne, obiekty produkcyjno-magazynowe zagrożone pożarem lub wybuchem, obiekty wojskowe, wysokie maszty telekomunikacyjne, wieże kontroli lotów i telewizyjne, szpitale z lądowiskami helikopterów, unikalne zabytki;
- klasa II – obiekty wysokiego ryzyka – elektrownie, infrastruktura telekomunikacyjna i sanitarna, szpitale, gmachy użyteczności publicznej, hale widowiskowo-sportowe, kościoły z wieżami o wys. >20 m i budowle o wys. >30 m, duże obiekty rolnicze, duże centra handlowe;
- klasa III – obiekty umiarkowanego ryzyka – szkoły, centra biurowe, hotele, budynki mieszkalne wielorodzinne o wys. >15 m, mniejsze hale produkcyjne i magazynowe, domy jednorodzinne na wzniesieniach i otwartej przestrzeni;
- klasa IV – obiekty niskiego ryzyka – budynki wielorodzinne o wys. <15 m, niskie biurowce, domy jednorodzinne, małe budynki o funkcji handlowej, gospodarczej lub rolniczej.
Opracowanie: Zespół Doradców AN-KOM